Wielu pracodawców kojarzy kontrolę warunków pracy przede wszystkim z Państwową Inspekcją Pracy (PIP). Warto jednak pamiętać, że nadzór nad warunkami pracy sprawują również inne organy, a jednym z nich jest Państwowa Inspekcja Sanitarna, powszechnie nazywana Sanepidem.
Zakres kontroli Sanepidu jest jednak inny niż zakres kontroli PIP. Państwowa Inspekcja Sanitarna sprawuje przede wszystkim nadzór nad warunkami higieny pracy oraz zdrowotnymi warunkami środowiska pracy. Jej działania mają na celu między innymi ograniczenie narażenia pracowników na szkodliwe czynniki chemiczne, fizyczne i biologiczne oraz zapobieganie chorobom zawodowym i innym chorobom związanym z warunkami pracy.
W tym artykule wyjaśniamy, co sprawdza Sanepid w zakładzie pracy, jakie dokumenty może interesować inspektora sanitarnego oraz jak przygotować firmę do kontroli.
Czy Sanepid kontroluje przestrzeganie prawa pracy?
Tak, ale w określonym zakresie.
Nie należy utożsamiać Państwowej Inspekcji Sanitarnej z Państwową Inspekcją Pracy. PIP jest podstawowym organem nadzoru i kontroli przestrzegania prawa pracy, natomiast Państwowa Inspekcja Sanitarna sprawuje nadzór między innymi nad higieną pracy i warunkami środowiska pracy.
Podstawą działania Państwowej Inspekcji Sanitarnej jest ustawa z dnia 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej.
Zgodnie z ustawą Państwowa Inspekcja Sanitarna realizuje zadania z zakresu zdrowia publicznego, w szczególności poprzez sprawowanie nadzoru nad:
- higieną środowiska,
- higieną pracy w zakładach pracy,
- higieną radiacyjną,
- bezpieczeństwem zdrowotnym żywności i żywienia,
- innymi obszarami mającymi znaczenie dla ochrony zdrowia ludzi.
Dlatego kontrola Sanepidu w zakładzie pracy może być szczególnie istotna w przedsiębiorstwach, w których pracownicy są narażeni na czynniki szkodliwe lub uciążliwe.
Co sprawdza Sanepid w zakładzie pracy?
Zakres kontroli może być różny w zależności od rodzaju działalności, występujących zagrożeń oraz celu kontroli.
Jednym z podstawowych obszarów zainteresowania Państwowej Inspekcji Sanitarnej są warunki zdrowotne środowiska pracy.
Kontrola może obejmować między innymi:
- występowanie czynników szkodliwych i uciążliwych,
- badania i pomiary czynników szkodliwych,
- narażenie pracowników na substancje chemiczne,
- czynniki biologiczne,
- czynniki fizyczne,
- substancje i mieszaniny chemiczne,
- czynniki rakotwórcze, mutagenne lub reprotoksyczne,
- ocenę ryzyka zawodowego,
- profilaktyczne badania lekarskie,
- warunki higieniczno-sanitarne,
- dokumentację dotyczącą narażenia zawodowego.
Oznacza to, że kontrola Sanepidu u pracodawcy może być szczególnie szczegółowa tam, gdzie występuje rzeczywiste narażenie na czynniki mogące mieć negatywny wpływ na zdrowie pracowników.
1. Czynniki szkodliwe w środowisku pracy
Jednym z najważniejszych zagadnień podczas kontroli jest identyfikacja czynników, które mogą negatywnie wpływać na zdrowie pracowników.
W zależności od rodzaju wykonywanej pracy mogą to być między innymi:
Czynniki chemiczne
Przykładem mogą być:
- rozpuszczalniki,
- farby i lakiery,
- środki czyszczące,
- substancje stosowane w procesach produkcyjnych,
- pyły zawierające substancje niebezpieczne,
- inne substancje i mieszaniny chemiczne.
Czynniki fizyczne
Do tej grupy mogą należeć między innymi:
- hałas,
- drgania mechaniczne,
- promieniowanie,
- mikroklimat,
- niektóre czynniki związane z oświetleniem lub warunkami termicznymi.
Czynniki biologiczne
W określonych rodzajach działalności pracownicy mogą być narażeni również na:
- bakterie,
- wirusy,
- grzyby,
- pasożyty,
- inne czynniki biologiczne.
Pion Higieny Pracy Państwowej Inspekcji Sanitarnej zajmuje się oceną środowiska pracy właśnie pod kątem narażenia pracowników na czynniki chemiczne, fizyczne i biologiczne.
2. Badania i pomiary czynników szkodliwych
Jednym z bardzo istotnych zagadnień jest wykonywanie badań i pomiarów czynników szkodliwych w środowisku pracy.
Jeżeli na stanowisku pracy występuje czynnik szkodliwy, pracodawca powinien wiedzieć:
- jaki czynnik występuje,
- na jakie stanowiska wpływa,
- jakie jest narażenie pracowników,
- czy konieczne jest wykonanie badań i pomiarów,
- jakie są wyniki tych badań,
- czy zastosowane środki ochronne są wystarczające.
Przykładowo w zakładzie produkcyjnym mogą być wykonywane pomiary hałasu, zapylenia czy innych czynników występujących w środowisku pracy.
Wyniki badań i pomiarów powinny być odpowiednio udokumentowane i uwzględnione w działaniach pracodawcy dotyczących ochrony zdrowia pracowników.
3. Ocena ryzyka zawodowego
Ocena ryzyka zawodowego jest kolejnym ważnym elementem związanym z ochroną zdrowia pracowników.
Podczas kontroli może być analizowane, czy pracodawca prawidłowo rozpoznał zagrożenia występujące na stanowiskach pracy oraz czy podjął odpowiednie działania profilaktyczne.
Szczególne znaczenie ma ocena ryzyka w przypadku stanowisk, na których występują:
- substancje chemiczne,
- pyły,
- hałas,
- drgania,
- czynniki biologiczne,
- promieniowanie,
- inne czynniki szkodliwe dla zdrowia.
Ocena ryzyka zawodowego powinna odpowiadać rzeczywistym warunkom wykonywania pracy, a nie być jedynie dokumentem przechowywanym w aktach.
4. Substancje chemiczne i mieszaniny
Kontrola Sanepidu w zakładzie pracy może również dotyczyć stosowanych substancji chemicznych i mieszanin.
Inspektor sanitarny może zainteresować się między innymi:
- jakie substancje chemiczne są stosowane w przedsiębiorstwie,
- w jaki sposób są przechowywane,
- czy pracownicy są narażeni na ich działanie,
- jakie środki ochronne zastosował pracodawca,
- czy pracownicy mają dostęp do informacji dotyczących zagrożeń,
- czy stosowane są właściwe procedury postępowania.
W przypadku substancji niebezpiecznych szczególnie ważne jest prawidłowe rozpoznanie zagrożeń i zastosowanie odpowiednich środków ograniczających narażenie.
5. Czynniki rakotwórcze, mutagenne i reprotoksyczne
Szczególnego znaczenia nabiera kontrola w zakładach, w których występują czynniki rakotwórcze, mutagenne lub reprotoksyczne.
Są to czynniki wymagające szczególnej uwagi ze względu na potencjalne skutki zdrowotne.
W takim przypadku pracodawca powinien szczegółowo analizować:
- czy takie czynniki występują na stanowiskach pracy,
- którzy pracownicy są narażeni,
- w jakim zakresie występuje narażenie,
- jakie działania profilaktyczne zastosowano,
- czy prowadzone są wymagane rejestry i dokumentacja,
- czy pracownicy są odpowiednio informowani o zagrożeniach.
Państwowa Inspekcja Sanitarna wskazuje czynniki rakotwórcze, mutagenne i reprotoksyczne jako jeden z istotnych obszarów nadzoru nad środowiskiem pracy.
6. Czynniki biologiczne w miejscu pracy
W niektórych przedsiębiorstwach istotnym problemem mogą być również szkodliwe czynniki biologiczne.
Dotyczy to między innymi określonych prac:
- w placówkach medycznych,
- laboratoriach,
- zakładach gospodarki odpadami,
- oczyszczalniach,
- gospodarstwach rolnych,
- zakładach przetwarzających produkty pochodzenia zwierzęcego,
- innych miejscach, w których występuje możliwość kontaktu z materiałem biologicznym.
Podczas oceny warunków pracy istotne jest określenie rodzaju występującego zagrożenia oraz zastosowanie odpowiednich środków profilaktycznych.
7. Badania profilaktyczne pracowników
Co sprawdza Sanepid podczas kontroli? Jednym z elementów może być również przestrzeganie obowiązków dotyczących profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami.
Ma to szczególne znaczenie w przypadku stanowisk, na których występują czynniki szkodliwe dla zdrowia.
Kontrola może obejmować między innymi zagadnienia dotyczące:
- badań wstępnych,
- badań okresowych,
- badań kontrolnych,
- narażenia zawodowego,
- informacji przekazywanych lekarzowi medycyny pracy.
Państwowa Inspekcja Sanitarna wskazuje profilaktyczne badania lekarskie jako jeden z elementów nadzoru nad warunkami higieny pracy.
Warto więc pamiętać, że badania profilaktyczne pracowników powinny być powiązane z rzeczywistymi warunkami i czynnikami występującymi na stanowisku pracy.
8. Pomieszczenia higieniczno-sanitarne
Kontrola może obejmować również warunki higieniczno-sanitarne w zakładzie pracy.
Znaczenie mogą mieć między innymi:
- toalety,
- umywalnie,
- natryski,
- szatnie,
- pomieszczenia do spożywania posiłków,
- dostęp do wody,
- możliwość utrzymania odpowiedniej higieny.
Pracodawca ma obowiązek zapewnić pracownikom odpowiednie pomieszczenia i urządzenia higieniczno-sanitarne, dostosowane między innymi do liczby pracowników, rodzaju wykonywanej pracy i stosowanych technologii.
9. Dokumentacja dotycząca warunków pracy
Podczas kontroli Sanepidu u pracodawcy znaczenie ma nie tylko stan faktyczny, ale również dokumentacja.
W zależności od rodzaju działalności inspektor może być zainteresowany między innymi:
- wynikami badań i pomiarów czynników szkodliwych,
- oceną ryzyka zawodowego,
- dokumentacją dotyczącą czynników chemicznych,
- dokumentacją dotyczącą czynników biologicznych,
- dokumentacją dotyczącą czynników rakotwórczych, mutagennych lub reprotoksycznych,
- rejestrami dotyczącymi narażenia,
- dokumentacją profilaktycznych badań lekarskich,
- innymi dokumentami związanymi z higieną pracy.
Zakres dokumentacji będzie zależał od rodzaju działalności oraz występujących zagrożeń.
Czy kontrola Sanepidu jest tym samym co kontrola PIP?
Nie.
Jest to bardzo ważne rozróżnienie.
Państwowa Inspekcja Pracy zajmuje się szerokim zakresem przestrzegania prawa pracy, w szczególności BHP, stosunkiem pracy, wynagrodzeniami, czasem pracy czy legalnością zatrudnienia.
Natomiast Państwowa Inspekcja Sanitarna koncentruje się przede wszystkim na ochronie zdrowia i warunkach higienicznych, w tym na higienie pracy oraz zdrowotnych warunkach środowiska pracy.
Można więc powiedzieć w uproszczeniu:
PIP → szeroki nadzór nad prawem pracy i BHP
Sanepid → nadzór sanitarny i higieniczny, w tym higiena pracy i czynniki środowiska pracy
Oba organy mogą jednak interesować się zagadnieniami związanymi z bezpieczeństwem i zdrowiem pracowników, dlatego ich zakresy działania w pewnych obszarach mogą się uzupełniać.
Czy pracodawca może zostać ukarany podczas kontroli Sanepidu?
Jeżeli w toku kontroli zostaną stwierdzone nieprawidłowości, organ Państwowej Inspekcji Sanitarnej może zastosować środki przewidziane w przepisach właściwych dla danego obszaru.
Dlatego nie należy traktować kontroli Sanepidu wyłącznie jako sprawdzania czystości pomieszczeń.
W przedsiębiorstwach produkcyjnych, usługowych, budowlanych, medycznych czy wykorzystujących substancje chemiczne kontrola może dotyczyć rzeczywistych zagrożeń dla zdrowia pracowników oraz sposobu zarządzania tymi zagrożeniami.
Jak przygotować firmę do kontroli Sanepidu?
Najlepszym rozwiązaniem jest regularne sprawdzanie warunków pracy, a nie przygotowywanie dokumentacji dopiero po otrzymaniu informacji o kontroli.
Pracodawca powinien w szczególności sprawdzić:
Dokumentację
- Czy aktualna jest ocena ryzyka zawodowego?
- Czy wykonano wymagane badania i pomiary czynników szkodliwych?
- Czy wyniki badań są prawidłowo przechowywane?
- Czy dokumentacja dotycząca substancji chemicznych jest kompletna?
- Czy prowadzona jest wymagana dokumentacja dotycząca czynników biologicznych?
- Czy dokumentacja dotycząca czynników rakotwórczych, mutagennych lub reprotoksycznych jest prowadzona prawidłowo?
Warunki pracy
- Czy stanowiska pracy są odpowiednio zorganizowane?
- Czy pracownicy są chronieni przed czynnikami szkodliwymi?
- Czy stosowane są odpowiednie środki ochrony?
- Czy pomieszczenia higieniczno-sanitarne są właściwie wyposażone?
- Czy pracownicy mają możliwość zachowania odpowiedniej higieny?
Profilaktykę zdrowotną
- Czy pracownicy mają aktualne badania profilaktyczne?
- Czy lekarz medycyny pracy otrzymuje informacje o występujących czynnikach szkodliwych?
- Czy wyniki badań i pomiarów są uwzględniane przy organizacji pracy?
Kontrola Sanepidu a obsługa BHP firmy
Przygotowanie przedsiębiorstwa do kontroli Sanepidu nie powinno ograniczać się do uporządkowania dokumentów.
Najważniejsze jest prawidłowe rozpoznanie zagrożeń występujących w środowisku pracy i zastosowanie odpowiednich działań profilaktycznych.
W ramach profesjonalnej obsługi BHP firmy można między innymi przeprowadzić:
- analizę warunków pracy,
- identyfikację zagrożeń,
- ocenę ryzyka zawodowego,
- przegląd dokumentacji BHP,
- analizę wyników badań i pomiarów czynników szkodliwych,
- kontrolę stanowisk pracy,
- analizę stosowanych substancji chemicznych,
- przegląd dokumentacji dotyczącej czynników szkodliwych,
- ocenę realizacji obowiązków pracodawcy w zakresie BHP.
Takie działania pozwalają wykryć nieprawidłowości zanim zostaną stwierdzone podczas kontroli organu nadzoru.
Podsumowanie – co sprawdza Sanepid w zakładzie pracy?
Kontrola Sanepidu w zakładzie pracy może obejmować przede wszystkim zagadnienia związane z ochroną zdrowia pracowników i higieną pracy.
Do najważniejszych obszarów należą:
- czynniki szkodliwe w środowisku pracy,
- czynniki chemiczne,
- czynniki fizyczne,
- czynniki biologiczne,
- czynniki rakotwórcze, mutagenne i reprotoksyczne,
- badania i pomiary czynników szkodliwych,
- ocena ryzyka zawodowego,
- profilaktyczne badania lekarskie,
- warunki higieniczno-sanitarne,
- dokumentacja dotycząca narażenia zawodowego.
Warto pamiętać, że Państwowa Inspekcja Sanitarna nie zastępuje Państwowej Inspekcji Pracy. Oba organy mają różne, choć częściowo uzupełniające się kompetencje.
Dlatego pracodawca powinien dbać nie tylko o formalne spełnienie obowiązków z zakresu prawa pracy, ale również o rzeczywistą ochronę zdrowia pracowników i właściwą organizację środowiska pracy.
Regularna kontrola warunków pracy, aktualna ocena ryzyka zawodowego, wykonywanie wymaganych badań i pomiarów oraz prawidłowo prowadzona dokumentacja BHP pozwalają znacznie lepiej przygotować przedsiębiorstwo na ewentualną kontrolę.
Podstawa prawna
- Ustawa z dnia 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej.
- Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy.
- Przepisy wykonawcze dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy oraz czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy.